Hamamýn Tarihçesi

Erken dönem Hellen banyo yapýlarýnda olsun, Roma Ýmparatorluk dönemi kompleks hamamlarýnda olsun, hypokaust sistemi uygulamalarý prensipte ayný çalýþma düzeneðine sahip olduðundan genel terminolojisinde farklýlýk görülmez. Buna karþýn, özellikle Roma Ýmparatorluk döneminde ortaya çýkan geliþkin planlar, mekan içindeki bölümlerde farklýlýklar ortaya koymuþ ve erken örneklerde olmayan bu kýsýmlar da terminolojideki tek farklýlýk olarak ortaya çýkmýþtýr. Burada ise terminoloji, özellikle üzerinde yoðunlaþýlan hypokaust sistemi nedeniyle iki farklý bölümde, ýsýtmanýn yapýldýðý taban altý 'alt yapý', taban üzerindeki asýl yýkanma bölümleri ise 'üst yapý' þeklinde ayrýlarak incelenmiþtir.

A) Alt Yapý
Genel anlamda hypokaust uygulamasý; ýsýnmýþ gazýn döþeme altýnda oluþturulmuþ bir alt yapýda dolaþýmýný saðlayarak, hamam içinde ýsýtmayý saðlayan sistemdir(lev.I). Özele inildiðinde ise bu sistem; içinde bulundurduðu mimari elemanlar, çeþitli odalarda elde edilmek istenen farklý sýcaklýk oranlarýna baðlý olarak geliþtirilen, suyun ýsýtýlmasýnýn da ayný sistem içinde saðlanmasý ile bir mühendislik geliþmesi olarak görülmektedir. Bu sistemde kullanýlan çalýþma prensibi ise fazla karmaþýk olmamasýna raðmen, elemanlar arasý çalýþma uyumunun doðru kavranmasýyla kolaylýkla anlaþýlabilmektedir.
Hypokaust sisteminin baþlangýç noktasý olarak, baca gazýnýn odun yakýlarak ýsýtýldýðý 'külhan' olarak kabul edilebilir. Külhan bir ocak olarak yapýlmakta ve hamamýn büyüklüðüne göre sayýsý ve boyutlarý deðiþmekteydi. Külhanda ýsýnan baca gazýnýn hamam altýndaki bölümlere ulaþmasýný saðlayan, genelde kemer mimarisi ile yapýlmasýna karþýn farklý uygulamalarý da görülen kanal sistemine ise 'praefurnium' denir.
Praefurniumdan gelen ýsýnmýþ baca gazý, tabaný destekleyen ve sýcak havanýn dolaþýmý için alt yapýnýn ana taþýyýcýlarý olan, simetrik olarak dizilmiþ 'pilae' adý verilen dikmeler arasýnda dolaþýr. Pilaelar, genelde ýsýya dayanýklý tuðlalarýn arasýna 'argillacum capilo ' denen harç koyularak üst üste dizilmesiyle, bazý örneklerde ise tamamen kemer mimarisi ile oluþturulmuþ olabilir.
Pilaelerin oturduðu ana zemin 'solum' adýný taþýr ve solumu oluþturmak için kullanýlan büyük boyutlu zemin tuðlalarýnýn her birine 'tegulis sesqui pedalibus' denir. Taban altýnda dolaþýmýný sürdüren baca gazý daha sonra farklý bir mimari ile oluþturulan duvar ýsýtma sistemine doðru ilerler. Burada baca gazýnýn duvar içinde dolaþýmýný saðlayan tuðla dizileri yer alýr ve bu tuðlalardan her birine 'tibuli' denir.
Buhar banyolarýnýn yapýldýðý mekânlara genelde alt yapýdan direk sýcak hava giriþi saðlanarak, bu kýsýmlarýn daha fazla ýsýtýlmasý saðlanýr. Ýþte bu geçiþi saðlayan taban üzerindeki deliklere 'suspensura' adý verilir. Bunun dýþýnda hamam içinde su ýsýtýlmasý için kullanýlan, genelde bronzdan yapýlmýþ ve direk külhan üzerine yerleþtirilen büyük boyutlu kazanlara ise 'ahena' adý verilir.
B) Üst Yapý
Roma Ýmparatorluk dönemi hamamlarýnda ortaya çýkan geliþmeler sonucu, hamam içinde genelde farklý derecede ýsýtýlmýþ ve farklý kullaným amaçlarýna yönelik olarak yapýlmýþ olan birtakým oda dizileri, hamamýn üst yapýsýný oluþturur. Bu mekenlardan kýsmý olarak tabir edilebilecek bölüm 'apodyterium', hamama gelenlerin soyunma odasý olarak kullandýklarý mekandýr. Apodyteriumdan sonra gelen oda veya birkaç oda dizisinden oluþan bölüm 'tepidarium'; çok fazla ýsýtýlmayan ve genelde ýlýklýk bölümü olarak adlandýrýlan mekandýr.
Tepidariumdan sonra geçilen bölüm, genelde hamamýn büyük salonu görüntüsüne sahip ve içinde sýcak su havuzlarýnýn bulunduðu 'caldarium'; hamamýn sýcak su banyosu yapýlan bölümüdür. Bu bölümde ayrýca yað masajý gibi Roma banyo geleneklerine baðlý olan yýkanma gelenekleri uygulanmaktadýr. Her Roma hamamýnda olmamakla birlikte, bir çoðunun içinde yer alan 'sudatorium' veya 'cocanicum' olarak adlandýrýlan bölüm ise; günümüz saunalarý benzeri bir iþlevi olan ve buharla ter banyosunun yapýldýðý yer olarak ifade edilebilir.
Hamamýn en son kýsmý hiçbir ýsýtma tertibatýna sahip olmayan ve genelde içinde bir soðuk su havuzunun bulunduðu 'frigidarium', soðukluktur. Bazý hamam yapýlarýnda frigidarium içinde, soðuk su havuzu dýþýnda bahçelere yapýlan açýk havuzlarda bulunur ve bu havuzlara 'natatio' denirdi.